به گزارش پایگاه خبری دل عالم به نقل از ایرنا ، وقتی از ظرفیتهای تمدنی و تاریخی جیرفت یا منطقه هلیلرود در استان کرمان صحبت به میان میآید، بیشتر نام شهر کهن یا دقیانوس و تپه کُنارصندل به اذهان متبادر میشود. اگرچه این ۲ سایت تاریخی و باستانی دارای اهمیت فراوان هستند اما همه آن چیزی نیستند که دشت ناشناخته جیرفت در دل خود دارد.
کاوشهای باستانشناسی که طی دهههای گذشته در این منطقه انجام شده، توانسته صفحاتی اندک از این فصل از کتاب قطور تمدن ایران را نمایان کند. آنچه که تاکنون بهطور قطعی از سابقه سکونت در دشت جیرفت میدانیم، به حضور انسان از حدود ۴۰ هزار سال پیش بازمیگردد.
بنا به گفته نادر علیدادیسلیمانی، باستانشناسی که سالهای زیادی فعالیت علمی و پژوهشی درباره منطقه جیرفت انجام داده است، «آثار بهدستآمده از دوره پارینهسنگی میانی، از جمله دستافزارهای سنگی با قدمت حدود ۴۰ هزار سال نشان میدهد که انسان از دیرباز در حاشیه دشت اسفندقه، دشت جیرفت و غرب باتلاق جازموریان در محدوده شهرستان قلعهگنج حضور داشته است.»آنچه که انسانها را به استقرار در این منطقه وسیع هدایت میکرده، وجود آب و دشتهای حاصلخیز بوده است.در شمالشرق و شمال دشت جیرفت، رشتهکوههای بلند جبالبارز و بحرآسمان قرار دارند؛ کوههایی که با قلههای بلند و برفگیر خود، سرچشمه بسیاری از آبهای منطقهاند.این آبها از راه رودها و رودخانههای متعدد به هلیلرود میپیوندند و هلیلرود پس از عبور از نواحی کوهستانی و دشت جیرفت در جنوبشرق ایران، به گودترین چاله آن منطقه، یعنی جازموریان میریزد.طول هلیلرود حدود ۴۰۰ کیلومتر است.علیدادیسلیمانی با اشاره به نقش مهم آبهای روان بهخصوص هلیلرود در شکلگیری سکونتگاهها در این منطقه به خبرنگار ایرنا گفت: «در مسیر این رود، دشتهای حاصلخیز متعددی قرار دارد از جمله دشت جیرفت، رودبار، اسفندقه و ارزوئیه در بخش غربی این حوضه و همچنین دشتهای کهنوج، رودبار، منوجان و قلعهگنج در بخشهای جنوبیتر. همین ویژگیهای جغرافیایی موجب شده انسان از حدود ۴۰ هزار سال پیش این منطقه را برای سکونت انتخاب کند.»سیدمنصور سیدسجادی باستانشناس برجسته و سرپرست فصل اخیر کاوشها در کنارصندل گفته است که «من در سال ۱۳۶۳ خورشیدی که در این منطقه کار کردم ۴۲ محوطه پیش از تاریخ را در حاشیه هلیلرود شناسایی کردم.زندگی در این دشت، از زمانی که انسان در آن حضور یافته تاکنون، ادامه داشته است و هیچگونه خلل و وقفهای ایجاد نشده است!»
شهر رازآلود باستانی
اگر قرار باشد همه یافتههای باستانشناسی و نظریاتی که باستانشناسان درباره تاریخ و فرهنگ غنی منطقه رازآلود جیرفت استان کرمان دارند را شرح دهیم شاید به هزاران صفحه برسد. تاکنون کتابها و مقالات بسیاری درباره این تمدن رازآلود در جنوب شرق ایران منتشر شده است.علیدادیسلیمانی با اشاره به اینکه هلیلرود هم زاینده تمدنها و هم از بینبرنده آن بوده است، نتایج یکی از کاوشها را اینطور بیان کرد: «در بستر هلیلرود که از رسوبات رودخانه پر شده است کاوشهایی انجام دادیم و به یک فرهنگ دست یافتیم که مربوط به قبل از دوره شهرنشینی یعنی هزاره چهارم قبل از میلاد است و از آن بهعنوان دوره روستانشینی یاد میشود.»این باستانشناس افزود: «مطالعات و کاوشها و بررسیهای باستانشناسی در منطقه جیرفت به ما ثابت کرده که همه این مناطق روستانشین در پایان هزاره چهارم پیش از میلاد و آغاز هزاره سوم به درجهای از فرهنگ و تمدن دست مییابند که شهرنشینی شکل میگیرد.»یکی از قدیمیترین و معدود آثار شهرنشینی دنیا، کنارصندل جیرفت است که اوایل دهه ۸۰ خورشیدی و در پی وقوع سیلابی شدید، رخ نمایاند.سیل، اشیایی را از زیر خاک این منطقه بیرون آورد و سرنخی را در اختیار باستانشناسان قرار داد تا به کاوش در آن بپردازند برای اینکه بدانند در حدود پنج هزار سال پیش اینجا چه خبر بوده و چه انسانهایی با چه فرهنگ و تواناییهایی زندگی میکردهاند.
شهروندان صاحب خط و اهل تجارت
آنچه که طی ۲ دهه اخیر درباره کاوشهای باستانشناسی کنارصندل جیرفت گفته شده و تاکیدی که بر استمرار کاوشها میشود برای یافتن ابعاد و اطلاعات بیشتری از این فرهنگ و شهر باستانی خفته در خاک است.از منظر باستانشناسی، برای اینکه سکونتگاهی، با مفهوم شهر معرفی شود، باید مولفههایی از جمله امنیت و حکومت داشته باشد. بنا به گفته علیدادیسلیمانی، تجارت سازمانیافته از دیگر ویژگیهای یک شهر در دوران باستان است.مطالعات باستانشناسی تاکنون نشان داده است که در مرکز شهر باستانی جیرفت، یک مرکز بزرگ حکومتی قرار داشته است.کارگاههای صنعتی و فضاهای معماری گستردهای نیز در پیرامون آن شناسایی شده است.در محوطه کنارصندل، مُهرها و اثر مهرهایی هم پیدا شده است که از تجارت سازمانیافته در این شهر خبر میدهد.اغراق نیست اگر بگوییم لوحهای آجری که از کاوشهای کنارصندل بهدست آمده از معروفترین و مهمترین یافتههای باستانشناسی این منطقه به حساب میآیند.علیدادیسلیمانی در اینباره گفت: «در کاوشها به الواح آجری هم دست پیدا کردیم که قدیمیترین نمونههای خط است.بعد از آن، یکی در شوش پیدا شد.در بینالنهرین در جنوب عراق امروزی هم از این نوع الواح پیدا شده است.هرچند که این لوحها رمزگشایی نشده است اما نشان میدهد مردمان شهرنشین در این تمدن غنی صاحب خط و نگارش بودهاند.»یکی از ویژگیهایی که کنارصندل دارد و علیدادیسلیمانی همواره آن را یادآور میشود، ثروت و رفاه جامعهای است که در این شهر زندگی میکرده است.این باستانشناس اظهار کرد: «در جریان کاوشهای باستانشناسی دریافتهایم که این مردم با سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی اشیای هنری بسیار زیبایی ساختهاند.شواهد متعدد نشان میدهد تمدن جیرفت جامعهای ثروتمند و در رفاه و آرامش و آسایش بوده است.»
